Selçuklu-Osmanlı sentezini aşmak (2)

7 Nisan 2013

AHMET TURAN KÖKSAL  

Şu anda çağdaş Hollanda mimarlığı ile Çek mimarlığı arasında ne fark vardır? Ya da çağdaş İspanyol mimarlığı ile Güney Afrika'daki mimarlık arasında… 

Diyelim ki Sidney'de yapılan bir ofis binası ya da anaokulu belki de bir kilisenin İskandinavya'dakinin yalınlığından farkı olmayabilir.

Yerel duruma göre farklılıklar içerebilir ama doğru oran ve tasarım kriterlerine sahipse iyidir ve bir endişe ile tasarlanmışsa evrensel olarak estetiktir. Kısacası özgün örnek bulmakta ülkemizde olduğu kadar zorlanmayız. Çağdaşlık ve özgünlük, bu iki kavram mimari kazançtır ve her yerde değerlendirilebilir.

Çoğu şeyde dünya standartlarında değere sahip olma arzulanan bir durumken, mimaride uluslararası değerde olmak çok kötü bir şey midir, sorgulanmalıdır.

Kısaca, tekrara kaçmak pahasına söylenebilir ki; eskiye özenen bir tipin belirgin grafik öğelerinin (genelde süslerin) kopyalanması ile ortaya konulan aynılaştırılmak yerine binaların, özgün, çağdaş ve estetik olması daha önemli değil midir?

TOKİ, bugün Van'da da aynı toplu konut blokunu yapar, sonra onun aynısını on kat büyütür Osmanlı'nın en güzide şehri Yeşil Bursa'nın ortasına koyar.

Gaziantep'teki de aynı binalardır, Antalya'daki de... Daha kendi şehirlerimizde yerel dinamikler ve özelliklere uygun özgün konut yapamazken, “millî mimari” diye “Osmanlı-Selçuklu karması” getirme iddiasına sarılmak büyük tezattır.

Kısacası böyle inat edersek, tip projeler kervanına bazı süsleme öğeleri oturtup “işte ecdadımızın projeleri” diye haksız yere iddialara sahip olmaktan ileri gidemeyiz.

Günümüzde bu kadar gelişmiş yapım teknolojileri varken Mimar Sinan gibi 160'tan fazla yetenekli mimarı himaye eden adeta bir ekol, bir mimarlık mühendislik üniversitesi rektörü gibi çalışmış, İslam mimarisini farklı bir yere getirebilmiş öngörüsü yüksek biri kendini geliştirmez miydi?

Yine kubbe mi yapardı ya da minareye başka bir form getiremez miydi?

Her ne kadar geniş tabanlı bir “sosyal araştırma” yapılmamış bile kolaylıkla görülebilir ki, genel olarak milletimiz kendi çağdaş mimarlarına biraz kırgın ve belki de kızgındır.

Mimar Sinan gibi bir dâhi İstanbul'u ihya etmiş, silüetini belirlemişken, şimdiki şehirlerin durumu ne fenadır.

Hâlâ mekânları kimlikleyecek, sorulduğunda tarihî mekânların dışında, çağdaş bir örnek göstermeyi hak edecek, şehrin simgesi olacak kadar güçlü tasarımlar yapan mimarlarımız yoktur.

Mimarların kasıla kasıla verdikleri örnekler de hiç güzel değildir zaten. Camiler cami gibi olmalı, kamu binaları saçaklı ve taçkapılı olmalıdır.

Ayrıca neden pencereler kemerli, çatılar kubbeli değildir. Yeni mimarlara cami de, kamu binası da yaptırmaya gerek yoktur.

Eskiye özendiğimiz, bize belletilen kusursuz Osmanlı anıt yapılarının betonarmeden kopyaları olmayacaksa, olmasa da olur. Kısaca Mimar Sinan'dan sonra bu millet bir mimar çıkartamamıştır.

Peki akılda uluslararası boyutta başarılı matematikçi, felsefeci, sosyolog, biyolog, atlet, şarkıcı, ressam, fizikçi ya da kimyacı var mıdır?

Her gün kullanılan 10 liralık banknotların arkasındaki adam kimdir diye çoğu kimseye sorsak, Arf Teoremi'nin sahibi Cahit Arf bilinmediği gibi, 20 liralık banknotun arkasındaki Mimar Kemalettin de bilinmez.

Zaten Mimar Kemalettin'in şu anda Gazi Üniversitesi rektörlük binası olarak kullanılan binası da paranın arkasında biraz özensizce perspektif hataları ile çizilmiştir. Kısacası mimarlar gibi başka konularda başarılı olan kişiler de akılda değildir.


Ülkemizde kimsenin memnun olmadığı mimarinin suçlusu mimarlardır. Suçluyu bulduk da, zengin bir muhitte 15 katlı bir apartmanda milyon lira eden daireye özenmek belki de almak için on yıllarca fahiş faizli kredi borcuna girmek, daireyi alınca da ilk iş balkonunu plastik doğramayla kapatanın suça ortaklığı yok mu?

Şehirden şikâyet edip, kendisine bir kat fazla versin diye siyasiyi sıkıştıranlar, Mimar Sinan dışında mimar görmezler etraflarında.

Deprem korkusu unutuldukça kat yüksekliğinin artması da, imar affının istenmesi de olağan karşılanır.

Bayındırlıktan sorumlu bakan, yoğun işi olmasına rağmen yarışma! ile elde edilmiş bir binanın haline “Osmanlı-Selçuklu” tadı katmak için müdahil oluyor ve sonra yaptığı değişiklikleri basına rapor olarak veriyorsa, ciddi bir sorun var demektir.

Maliyeden sorumlu bakanın bilgisayarlı muhasebe kursundaki eğitmenlerin dersi nasıl vereceklerine karışmak gibi bir durumdur bu, zaten teşbihte hata olmaz.

Yani mimarları serbest bırakıp gerçek bir yarışma ortamında çalıştırılsa, belki de aynen New York'ta yıkılan Dünya Ticaret Merkezi binası için halkın da dahil olduğu gibi bir seçim süreci yaratılsa özgünlük yakalanabilirdi.

Fakat “cami cami gibi” çıkmayabilirdi. Önce caminin nasıl olacağını belirleyip, sonra yarışma açıp, yarışmada ikinci olanı da düzeltmek gereklidir. Mimarî görüş ve özgünlük bu kadar önemsiz bir detaydır.

Çamlıca Camii sadece bir bina değil, bir milletin mimarî açıdan çağı ile muhasebesidir. Şu kadar yükseklikte, şu kadar beton, şu kadar demir kullanılmış, şöyle heybetli, bu kadar muhteşem, şu kadar milyon dolara mal olan…

Bu istatistiki bilgiler Allah'a yakarmak için yapılan bir toplu ibadet mekânının fiziksel özellikleridir. Bunlarla övünmek yerine zor olanı tercih edip özgün ve değerli bir şey çıkartmaktan körü körüne kaçmak kime yakışır? Fırsatı kaçırdık.

Belki de sadece cuma ve bayram namazlarında dolup büyüklüğü ancak o zaman işe yarayan devasa bir yapı olması yerine şehre gelenlerin, sürdürebilirlik, verimlilik, teknoloji ve özgün İslam mimarî örneği olarak kabul edip uğrak yeri sayacağı, simge yapı olması sağlanabilirdi.

“Her yerden görülebilmesi ve Osmanlı-Selçuklu mimarisini taklit ederek yüceltileceği!” iddia edilen bu bina yerine, İslam ülkelerine de örnek olacak kadar değerli bir sonuç ortaya çıkartılabilirdi.

Suriçi'nde Sultanahmet, Ayasofya, Rüstempaşa ve bir de üzerinde Süleymaniye görmüş herhangi bir yerli ya da yabancı turist, Osmanlı-Selçuklu sentezi rötuşlara sahip bu betonarmeden taklit camiyi görmek için heyecanlanır mı ve orijinal güzellikleri görmüşken hem de bu yapıyı ziyaret için zaman harcar mı? Böyle bir camiye sahip olma hakkını, milletimize kim iade edecek?

*Yrd. Doç. Dr., Mimar, Zirve Üniversitesi

http://www.zaman.com.tr/yorum_selcuklu-osmanli-sentezini-asmak2_2074920.html

Selçuklu Osmanlı sentezini aşmak

6 Nisan 2013

AHMET TURAN KÖKSAL

Mimari mirasımızın, günümüz çağdaş Türk mimarisine oldukça ağır bir yük getirdiği kabul edilmesi gereken bir gerçektir. 

Öyle ki, mimarimiz, ne reddimiras yapıp kendi ayakları üstünde durabilmiş, ne de bu mirasa tam manasıyla sahip çıkıp, geliştirilebilmiştir.

Zaten 1800'lerden beri Batılılaşma sürecinin belki de en acımasız olarak etkilediği alanların başında gelmiştir. Kısacası Türk mimarisinin, ecdat ile bağı, kör bir bıçakla kesilmiş, yaralar doğru dürüst kabuk bağlayamamış, kemikler de yanlış kaynamıştır.

Sorgulamadan Batı mimarisine özenmenin aşındırıcı etkileri de olmuştur. Örnek olarak ilk akla gelen, birkaç kuşak Balyan Ailesi'nin mimarı olduğu şatafatlı binalardır.

Çoğunluğu saray ve kasırlardan oluşan bu binaların dışında barok türü süslemeler camilerde dahi kendini göstermiştir.

Koskoca yüzyılda mimari üretim Avrupa'da ne varsa aynısının taklidi şeklinde gelişmiştir. Bu kadar pahalı ve gereksiz süslü binalar yüzünden Osmanlı Devleti 1872'de Sarkis Balyan'a borçlarına karşılık Boğaz'daki adayı hediye etmiştir.

Sonları çeşitli sebeplerle el değiştirmiş, kömür deposu, Şirket-i Hayriye vapurlarının yakıt deposu olmuştur. 1957 yılında 150TL'ye Galatasaray satın almıştır, Sarkis Adası denilen bu yeri.

Barok mimari örnekleme furyası, 1908-1930 arasındaki “Birinci Millî Mimari Akım”a yerini bırakmıştır. Örnek: Vakıf Hanları, Beşiktaş İskelesi, Büyük Postane, Ziraat Bankası, Bebek ve Bostancı camileri...

Bu akım, hem yerel hem de klasik Osmanlı yapılarında yer alan mimari öğelere ve süslemelere önem vermiş, “Neoklasik Türk Üslubu” diye de adlandırılmıştır.

Genelde kamu yapılarında uygulandığından “Osmanlı Canlandırmacılığı” olarak da adlandırılır. Sonra Erken Cumhuriyet Dönemi Modernizm'i damgasını vurmuştur.

Örneğin, Ankara Garı, Florya Köşkü gibi binalar. Daha sonra 1940-50 arasında İkinci Milli Mimari Akımı ortaya çıkmıştır. “Yeni yöreselcilik” de denen bu akımda, cephelerde kesme taş kullanılmış, süsleme öğelerine daha az başvurulmuştur.

Örneğin, İstanbul Radyoevi, Anıtkabir, İstanbul Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi, Ankara Opera Sahnesi gibi binalar...

Sonunda Kocatepe Camii bir dönüm noktası olmuştur. 1957'de yarışmayla elde edildiği ve sonra inşaatı başladığı halde, temelleri dinamitlenmiş ve 1967'de şimdiki cami ortaya çıkmıştır.

Altında da çok büyük bir mağaza bulunmaktadır. Klasik tür Osmanlı cami planında, yüzlerce metrekarelik tek mekânlı AVM bulunur ya, o yüzden!

Bazı mimarlar, dinamitlerin, sadece binanın temellerine değil, Özgün Türk cami mimarisine konulduğunu iddia etmektedirler. Çok tartışılabilecek bir konu olsa dahi, sonuçta “çağdaş millî mimari”nin özgünleşmesini baltalayan bir karardır.

Ankara'nın simgesi olacak bir cami kazanmak yerine, klasik Osmanlı cami tipinin betonarme bir kopyası ortaya çıkmıştır. Altmış yıl sonra yine Çamlıca'da aynısı yapılmaktadır.

Sedad Hakkı Eldem, Turgut Cansever, Seyfi Arkan gibi bazı mimarların, bazı çalışmaları varsa bile, bunların “millî” bir mimari ortaya konmasında tek başlarına yeterli olduğu söylenemez.

İstanbul Hilton, Kızılay Emek İşhanı, İstanbul Belediyesi, Ceylan Otel İstanbul,  İMÇ ve AKM İstanbul gibi örnekler kendilerine has olsalar dahi “uluslararası akım”ın ilk etkilerindendir.

Bruno Taut “Her millî mimari fenadır fakat her iyi mimari millîdir.” gibi düşündürücü bir söylemi olan bir mimardır. 1936'da İstanbul'a gelmiş ve ne yazık çok faydalı olamamış 1938 yılında vefat etmiştir.

Edirnekapı Şehitliği'nde yatan tek gayrimüslimdir. Türkiye'den önce 1933'te gittiği Japonya'da Uluslararası Mimarlar Birliği'nden şeref madalyası alır.

Ki her gün Boğaziçi Köprüsü'nden geçerken Ortaköy ayağına yakın kuzeydeki bayırda gördüğünüz, kiremit çatılı, Uzakdoğu esintileri gösteren bina, kendi tasarladığı evidir.

1930'lara kadar etkin olan “milliyetçi mimari” akımlar unutulmuş gibidir.  Şimdi ise artık geri dönülmez şehircilik yanlışları ile örülmüş, depremlerin bile durduramadığı bir sonsuz, sınırsız yapılaşmaya doğru evrilen çevre ile kuşatılmış durumdayız.

Soru: Şehrinizde, etrafınızı saran apartmanları çıkardığınızda çağdaş mimari örneği olarak elinizde ne kalmaktadır? (Apartmanlar iyi örnekler değil kötü olduğu için çıkartılıyor.)

Kısaca apartmansız şehrinizde, tarihi olmayan, tasarlanmış, estetik ve örnek olacak, simge sayılabilecek kimlikli binalarımız var mı?

Camiler, okullar kamu binaları tip projeler mi? Ya da Milli Mimari Akımlar'daki bazı inceliklerden bile faydalanmamış, “çiğ” halleri değerli olmaktan öte her yönü ile “dekor” oldukları belli bazı kamu binaları mı bunlar?

Kuşadası'na bakalım. İmar yanlışlıklarının arka arkaya sıralandığı, mimari açıdan artık kaybedilmiş bir alan olan bu beldenin sadece adliye binasını incelemek bile yeterlidir.

1900'lerin başındaki bir mimari endişe ile elde edilmiş akımların yanında ne kadar değersiz kaldığı, ne varsa konulmuş, estetikten ve oransallıktan uzak hali gözler önündedir.

Rengârenk, hangi süsün, hangi geometrik ifadenin neden konduğunun anlaşılmadığı, bir ağırlığı olmayan ve tabii karman çorman bir bina…

Mimaride “millî perspektif”in İkinci Dünya Savaşı öncesi mimari kimlik ve kavram arayışlarının içinde var olması garipsenmez.

Bu savaş, sadece siyasi sınırları değil milletleri de derinden etkilemiştir. O günlerin üstünden çok zaman geçmiştir ama ülkemizde hâlâ ideal bina tasarımı için “Osmanlı-Selçuklu kırması” şartının arandığını görmek mümkündür.

Basit bir “kimlik problemi” teşhisinden öte geçen bu durumu oluşturan, “kırma”nın ne olduğunu, ne gibi öğeler içerdiğini ne kadar bilimsel mimarlık tarihi verileri ile ulaşıldığını anlamak mümkün değildir.

Mimar Sinan'ın milletimizin dimağında mimari denince akla gelen, duygusal bir temizlik, saflık ve estetik arzunun isimlendirilmiş hali olduğunu da kabul etmek gerekir. “Mimar Sinan'dan sonra bu millet bir yüce mimar daha yetiştirememiştir” üzüntüsü hâkimdir.

Bunun sıkıntısını içinde hisseden her kişi, ecdadına yaraşır işler çıksın diye yeni yapılan tüm binaların bir şekilde Osmanlı'ya ve daha eskiye Selçuklu'ya bağlanarak kimliklendirilmesine çalışmaktadır.

Bazı yazarların iddia ettiği gibi bu çabalar bir muhafazakârlık göstergesi değildir. Muhafazakâr olmayanların da böyle bir genel kimlik problemi olduğu örneklerle görülmüştür.

Bu problem kemikleşme yolunda hızla ilerlemektedir. Tasarlanmamış birbirinin aynısı projeleri hem de ecdadın adını alarak garip süslerle donatıp meşru bir zemine oturtmaya çalışılmak yanlıştır.

Her ne kadar güçlü bir siyasi erke sahip olunsa bile kimsenin “Biz böyle düşündük, böyle seviyoruz ve böyle olacak” diye diretip, ecdadın değerleri bir kalemde harcaması uygun değildir.

Milletin hak ettiği çağdaş ve özgün mimariye sahip binaları esirgemenin sebebi nedir?

Yrd. Doç. Dr., Mimar, Zirve Üniversitesi

 http://www.zaman.com.tr/yorum_selcuklu-osmanli-sentezini-asmak_2074588.html