NECATİ CUMALI, MODA DIŞI!

Selim İleri

• Son yazısı
• Diğer Yazıları

“Necati Cumalı’dan okudunuz mu?”

 

“Hayır.”

“Tanıyor musunuz Necati Cumalı’yı?”

“Eski bir şair değil mi?”

On gün kadar önceydi; yirmilerinde, edebiyat tutkunu bir gence sordum. “Eski bir şair”den okumamıştı. Önce bu ‘eski’ canımı sıktı; gerçi şimdi hep öyle söyleniyor. Sonra, günün modaları, şişirmeleri arasında bu genç, Necati Cumalı’yı neden okusun ki diye düşündüm. İçim karardı.

Yıllardan 1961 filan, Beyoğlu’ndaki Kitap Sarayı’nda, raflardan birinde o kitap: Tütün Zamanı. Param mı el vermiyor, gidiyorum geliyorum, Tütün Zamanı’nı bir türlü edinemiyorum. Tütün Zamanı, Necati Cumalı’nın ilk romanlarından.

Necati Cumalı’dan bende derin izler var. Önce bir öykü: “Yalnız Kadın”. Bizim kuşakta, Metin Erksan’ın ödüllü filmi dolayısıyla herkes “Susuz Yaz”ı bilir ama, “Yalnız Kadın” bambaşkadır. Benim için, Türk edebiyatının en güzel öykülerinden biridir.

Ne anlatır? Hiçbir şey ve her şey. Taşra; uzak bir akşamda yalnız bir kadın ve genç adam. Bir yemek sonrası. Bölük pörçük, kırık dökük konuşmalar. Park. Yalnız kadının çok kalabalık, çok serüvenli anlattığı hayatı, o, ‘yapayalnız’ hayatı. Genç adamın bunların hepsini biliyor oluşu…

Yıllarca bu öyküyle yaşadım. Yeniden yeniden okudum bu öyküyü. “Eski bir şair” yazmıştı gerçi, yine de hiç mi hiç eskimemiştir “Yalnız Kadın”.

Sonra bir şiir, unutulmayacak bir şiir: “Bir Ana”. Taksim’den Tünel’e, yan yana yürüyen ana-oğul. Ana, yoksul bir Yahudi kadın, çocuk “küçük, çilli, dik kızıl saçlı”. İstanbul’un yarım yüzyıl öncesinde şiirsel bir an. “Hayat ağır ağır akıyordu / Bulanık, kirli nehirler gibi / Büyük, karanlık binalar arasında.”

İstanbul değişti değişmesine, ne acıdır ki o yoksulluk, o içe kapanış değişmedi. Büyük, karanlık binalar gökdelen şimdi. Birçok ana-oğulun sessizliği, suskunluğu aynı. Yalnız, böylesi şiirler yazılmıyor…

Sonra Mine. Şehir Tiyatrosu’nda hangi mevsim seyrettiğimizi şimdi çıkaramadığım eşsiz oyun. Daha dekorunu anlatan cümlelerde Necati Cumalı’nın gönül yakıcı taşra dünyası:

“Küçük Gölköy İstasyonu’nun arka cephesi. Sağda istasyon parkı, bir sıra, akasyalar, dutlar, elektrik direkleri.”

Şair, romancı, hikâyeci, oyun yazarı Necati Cumalı. Mine niye yeniden sahnelenmez?

Necati Cumalı çağdaş edebiyatımızın verimli, güçlü bir yazarıydı. Denemeler de kaleme getirdi. Genç kuşağın onu tanımıyor oluşuna yerinmemek elde değil. Radyoculuğu da var, İstanbul Radyosu’nda 1959-1963 arası redaktörlük yapmış. Şiirindeki “kalın, aydınlık bir Cumalı çizgisi”nden Necatigil övgüyle söz açıyor. Yalın ve aydınlık da bugün belki moda dışı.

Yaşadığı dönemde bir ‘satış yazarı’ da oldu Necati Cumalı: Ay Büyürken Uyuyamam bugünün berbat söyleyişiyle “iyi sattı”. Kimi oyunları, sözgelimi Nalınlar, pek çok seyirciye ulaştı. Mine sinemada büyük ilgi devşirdi. Dilâ Hanım da.

Derken hatırlanmayış başlıyor. Hatırlanmayış, bilinmeyişe evriliyor. Buna sebep, ölüm mü? Sanmıyorum. Edebiyatın artık edebiyat olmayanla tüketildiği bir ortamda bu soy unutuluşlar bence geçici. Edebiyat gerçek anlamına kavuşunca, bugün bilinmeyen birçok yazar, şair yeniden gündem kazanacak.

‘Defineci’ kimliğine bürünmeden, çağdaş edebiyatımızın uçsuz bucaksız zenginliğini kavramak enikonu zor…

ÇOK SATMAMIŞLAR!...

VİDEO

30 Mart 2013

SELIM İLERI

“Aradan geçen bunca yıl sonra, o romanlar yine bahar çiçekleriyle donanmış olarak, kırlarda gelincikler, kıpkırmızı gelincikler açmış ve kameriyelerden geçilip gidilmiş gibi beleriyorlar. Havada bahar kokusu var ve ben yeniyetmelik çağıma dönüyorum.”

   1990’larda böyle yazmışım. Handiyse çeyrek yüzyıl önce. Çeyrek yüzyıl önce, bir zamanların, 1930’ların, 1940’ların ‘popüler’ romanlarına selâm göndermek istemişim. Popüler romanlar, yani, bir bakıma, o yılların ‘çok satar’ları. Edebiyat tarihleri bu soydan romanlara, romanların yazarlarına hemen hep horgörüyle yaklaşmış. Horgörüye üzülmüş olmalıyım. Yeniyetmeliğimde öylesi romanlardan duyduğum coşumu dile getirmeye çalışmışım.

    Bunları niye yazıyorum yeniden?

    Geçenlerde gazetelerden birinin kitap ekinde okudum; çok satarlar hezeyanında, bugünün çok satarlar tutkunluğunda, Kürk Mantolu Madonna’nın da “yetmiş yıl”dır çok sattığı ileri sürülüyordu. Şaşakaldım.

    Yalnız şaşakalmadım, aynı zamanda donakaldım. Çünkü, Kürk Mantolu Madonna, “70 yıldır çok satan kitaplar listelerinde yer alıyor ve her kuşağı kendine hayran bırakıyor”muş.

    Keşke...

    Kürk Mantolu Madonna, Millî Şef döneminde hayatı noktalandırılan Sabahattin Ali’nin son romanıdır. 1943’te yayımlanmış. Sabahattin Ali 1948’de öldürülüyor. Sabahattin Ali’ye yöneltilen suçlamalar, cinayetin bugün bile bulanık kalmış yargılanması, o günlerin basınında yazılıp çizilenler, Kürk Mantolu Madonna’nın yazarını âdeta silip süpürüyor. Sabahattin Ali’nin eserleri birer ikişer tükeniyor ama, göze alıp yeniden yayımlayacak yayıncı yok.

    Türkiye’nin çok uzun yıllar acısını çektiği ‘düşünceye saldırganlık’ cinneti, Sabahattin Ali’nin eserini de vuruyor ve bu büyük yazar handiyse unutuluyor! Uzun yıllar, Sabahattin Ali’nin kitapları ancak gizlice bulunur. ve gizlice okunurdu. Değil ‘satış listeleri’, eski kitap satan mekânlarda bile Sabahattin Ali’ye rastlanılmazdı.

Hangi yetmiş yılın çok satar listeleri?

1960’ların sonunda, nihayet Varlık Yayınları, Yaşar Nabi Nayır, Sabahattin Ali’nin Bütün Eserleri’ni yayımlamayı göze alabildi. Bir cesaret sorunuydu.

    Bununla birlikte, son cilt, ilk yayımlanışı 1947 tarihine rastlayan Sırça Köşk, 1960’ların iyice sonunda bile, yeni basımda ‘eksik’ yayımlanacaktı. Millî Şef döneminin öfkesine yol açan ‘öykü’, evet bir öykü, kitapta yer almıyordu.

    Hangi yetmiş yıl? Hangi yetmiş yılın çok satar listeleri?

    Kaldı ki, Doğan Kitap için, 2000’lerde bir dizi hazırlamıştım. Öneri Doğan Kitap’tan geliyordu. Bu dizide geçmiş günlerin popüler romanlarını 2000’lerin okuruyla buluşturacaktık; başta Kerime Nadir, Muazzez Tahsin Berkand, Esat Mahmut Karakurt, Etem İzzet Benice... Esat Mahmut’un vârislerine ulaşamadık. Ötekilere, bir de Fikret Arıt’ı ekleyebildik.

    O zamanlar andığım yazarların -uzun yıllar içindeki- ‘satış’larını saptamaya çalışmıştık. Uzun yıllar içinde, toplasanız, beş altı yüz bine -kabataslak- ancak ulaşılıyordu.

    Kerime Nadir’lerin arka kapağına “yüz binlerce okura romanlar yazmış” gibisinden bir şeyler yazdığımı hatırlıyorum...

    Dönelim çocukluk, ergenlik çağıma. O zamanlar İstanbul’un azbuçuk roman okuyan her evinde popüler romanlardan bir ikisine rastlanılırdı. Kapaklarında dalgalı saçlı güzel gençkızla mert bakışlı delikanlının boy gösterdiği kitaplar. Çoğunun üzerinde renkli harflerle Kerime Nadir imzası okunur.

    Tümü, semtin varlıklı sayılabilecek bir görünüm sunduğu evlerde. Sözgelimi ya da benim hatırladıklarım, Moda’da, Şifa’da, Cihangir’de, Teşvikiye’de, Şişli’de. Araya Türk sineması girmeseydi bu romanlar kalabalık kitlelerle buluşabilir miydi, yanıtlamak zor. Diyeceğim, koşullar bugünkünden çok farklıydı.

    Okuduğum ilk Kerime Nadir romanı hangisiydi? Roman okunan evleri sarıp sarmalamış Kerime Nadir romanları, demin söylediğim gibi, edebiyat çevrelerinde, sanat çevrelerinde pek öyle sevgiyle anılmıyor, edebiyatın değerleri arasında hiç sayılmıyordu. Bu yüzden olacak, yeniyetmeliğime o kadar gönül pusları katmış bu romanları ben de apar topar yadsıyacak, ilk okuduğum Kerime Nadir romanını da çarçabuk unutacaktım. Hangisi? Hıçkırık mı, Samanyolu mu?

    Kerime Nadir’in eseriyle barışmam için yıllar gerekliymiş. Yıllar geçince, aşk ve karasevda romanlarını özledikçe, bu eserlerin edebiyatın dışına atılmış olmasına bir anlamda karşı koyacaktım.

    Bu romanlar üzerine bir şeyler de yazdım. Geçmişte yerdiğimi unutmuş; şimdi sosyolojik değerleri üzerinde duruyordum. Öyle ya, roman okuma sevgisinin bunca sönük olduğu bir ortamda, Kerime Nadir, Muazzez Tahsin, Esat Mahmut gibi romancılar, yıllar yılı, roman okuru yetiştirmişlerdi. Server Bedi’yi, kimi romanlarıyla Refik Halit’i de unutmamak gerekir.

Çok satma reçeteleri henüz saptanamamıştı

    1980’lerde şöyle yazmışım:

    “Böyle düşününce popüler romanlar olanca kartpostal şiirsellikleriyle geri geldi. Bazıları için çok gözyaşı dökmüştüm, bazılarından yıldızlı yaz geceleri ve o gecelerde umutsuz bir aşk için çalınmış keman kalmış belleğimde, Çölde Bir İstanbul Kızı’nın egzotik tasvirlerini, çölü, kızgın güneşi nasıl unutabilirim?”

    Handiyse yirmi yıl, 1980’lerden 2000’lere bu soy romanları önemsediğim için epey hırpalandım. Eski, kötü romanları hortlattığım bile ileri sürüldü.

    Oysa bu romanlar, edebiyat tarihlerimizin hışmına uğramış bu yazarlar günümüzün çok satar anlayışının çok dışındaydılar. Dil, anlatım, kurgu, ileti; hepsinde özen sözkonusuydu. Çok satma reçeteleri henüz saptanamamıştı. Romancılar şunu yaptım bunu yaptım diye böbürlenmiyorlardı. Kerime Nadir anılarında kendi romanları için “iddiasız esercikler”di der.

    Edebiyat tarihlerimiz onları benimsemedi, değerlendirmedi, dahası, edebiyat sosyolojisi açısından değerlendirmeyi bile gereksinmedi. Refik Halid Karay gibi eşsiz bir anlatım ustasını küçümseyen yorumlar hep o yıllarda...

    Bugünün gözü dönük satış yarışında bütün ölçütler altüst oldu. O kadar ki, işte Sabahattin Ali ve Kürk Mantolu Madonna örneği. Yetmiş yıldır listelerde olduğuna göre, Sabahattin Ali, hiç değilse ‘bir’ romanında satış başarısına ulaşmış gösteriliyor; Kürk Mantolu Madonna’ya gelince, yetmiş yılla meydan okumuş bir satış romanı!

    Demek geriye tek denektaşı kaldı: Satış...

    Kürk Mantolu Madonna edebiyatımızın en güzel romanları arasındadır. 1960’ların sonunda okudum, sonra defalarca yeniden okudum. Birçok kişiye okumaları için rica ettim. Yazık ki, pek az kişi okudu. Gerçi okuyanlar eseri sevdiler ama, okumayı yarım bırakanlar da bu romanın pek “sıkıcı” olduğunu ileri sürdüler.

    Sıkıcı buluyorlardı, çünkü kolayın kolayı okumalara alışmışlardı. Yalnız Sabahattin Ali değil, Reşat Nuri de sıkıcıydı, Refik Halid de. Son yirmi yılın dökümünde sıkıcı olmayan kalmamış gibiydi, tabiî yeni moda yazarlar dışında.

    Kürk Mantolu Madonna’nın okunması çok sevindirici. Ama hep Huzur örneğini düşünüyorum; Huzur da çok okunuyor ya da okunduğu ileri sürülüyor. Huzur’u okuyan, özümseyen kaç okur olabilir? İstanbul’un silueti böylesine değişirken bu okurlar neredeydi?

    Aynı şekilde, “Raif Efendi”nin müthiş hikâyesi, o keder, hem bireysel hem toplumsal, o yalnızlık bugüne nasıl yansıyor?

    Bilmiyorum, anlayamıyorum, yanıtlayamıyorum.

 http://www.zaman.com.tr/aktuel_cok-satmamislar_2071636.html

ROMAN OKUMAYANLAR

Selim İleri

• Son yazısı
• Diğer Yazıları

Karalama Defteri’nin bendeki basımı ikinci basım; Nurullah Ataç’ın eseri. İkinci basımı yayımlayan Hür Yayınları bugün yok. Karalama Defteri ilk kez 1952’de yayımlanmış.

Yazıların ilkinde, Ataç, “Kişileri roman okumayı sevenlerle roman okumayı sevmeyenler diye ikiye ayırabiliriz” diyor. Demek ki 1950’li yılların başında roman okumayı sevenler sözkonusu. Bugün de sözkonusu ama, yetmiş altı milyona varan nüfusuyla Türkiye’de kaç kişi ‘gerçekten’ roman okuyor, okuyabiliyor?

Dahası, Ataç’ın ikiye ayırdığı kişilere, bugün bir üçüncü öbek eklemek gerekir: Hiç roman okumayanlar. Ekinsel ve maddî olanakları el vermediğinden roman okuyamayanları ise bambaşka bir öbekte değerlendirmek zorundayız.

Gelgelelim, olanakları el vermesine karşın roman okumayan, hayatında bir kez olsun roman okumamış o kadar çok kişi var ki! Romanı satış fırsatı sayıyoruz ama, işin bu yönünü düşünmüyoruz.

Bir şiir, bir öykü okumamış o kadar çok kişi var ki! Denemenin, oyunun yanından geçmemiş… Hele tiyatro yapıtı!

Ataç roman okumayanlardan hoşlanmadığını söylüyor: “Kendilerinden çıkamaz, kendilerini başka kimsenin yerine koyamazlar. Bir tek yaşayışları vardır, ömürlerine bin bir kişinin yaşayışını sıkıştıramazlar.”

Roman, hayatı kavramak açısından edebî verimlerin belki de en geniş yelpazelisi. Doğrusu, romansız yaşamayı düşünemem. Gerçi son yıllarda anı kitaplarına düşkünlüğüm arttı, tarih de gönlümü çeliyor. Yine de başı çeken roman.

Ataç roman okuma, romanı sevme konusunu deşerken, roman sanatının duygular çözümleyicisi, duygular aşılayıcısı olduğunu ileri sürüyor. Özellikle acıma duygusu üzerinde duruyor. Roman okumayı sevmeyenlerin acıma duygusunu bir türlü yeterince hissedemeyeceklerini vurguluyor.

Şöyle yazmış:

“Acıdıkları olur ama, acımak da iki türlüdür. Biri üstünlükten gelen acıma ki gururla, bir çeşit bayağı sevinçle karışıktır; öteki ise karşımızdaki kimsenin acısını kendimizde imiş gibi duyarak acımak.”

Roman okumayı sevmeyenlerde işte bu ikinci duygu yokmuş. Onların acılara yaklaşımında ‘sevgi’nin yeri yokmuş. Bir suçu bağışlasalar bile, o suçun sebebini çözümleyemezlermiş.

Şöyle noktalıyor: “(…) suçunu bağışladıkları kimseye yukarıdan baktıklarını, o suçu kötü gördüklerini sezdirmemek ellerinden gelmez.”

Acıma duygusuna, merhamete hepimizin ihtiyacı olduğunu düşünüyorum. Bununla birlikte Ataç’ın tanımladığı kişilere çok sık rastladım: Merhametleri sadakayı andırır…

Roman sanatının ‘gerçeğin’ çok yüzlülüğünü gösterdiğine inanabilir miyiz? Yazıdan iz sürelim:

“Roman okumayı sevmeyenler gerçeğe bakmaktan kaçınırlar demeyeceğim; çoğu ancak gerçeğe ilgi gösterdikleri için romanları sevmediklerini söylerler. Ancak onların ilgi gösterdikleri gerçek yalnız kendi gerçekleridir, yalnız kendileridir.”

Öyleleri için gerçeğin ‘tek’ bir yüzü var, kendi gördükleri. Bu onlara yetiyormuş. Oysa gerçeğin daha birçok yüzü olabileceği, romanların bize düşündürdükleriyle de kavranabilirmiş.

Bir roman kişisi gerçek hayatta ‘yargıladığımız’ bir kişinin ikizi olabilir; biz yargılamışızdır ama, romandaki kişi gözden kaçırdığımız bir şeyleri yüreğimize söyleyerek bize ufuk açabilir…

Roman okumayanlar, bir bakıma hayata yalınkat bakmaya, hayatlarında sığ kalmaya yargılı kişilerdir diyebilir miyiz? Bizi sarıp sarmalayan o, akıllara durgunluk verici sığlığa bakıldığında, gönül rahatlığıyla diyebiliriz…

Çevrenizdeki şişin şişin, böbür böbür insanlara sorun, hiç roman okumuşlar mı, kaç roman okumuşlar, hangi romanları okumuşlar?

 http://www.zaman.com.tr/selim-ileri/roman-okumayanlar_2072055.html